Tłumaczenie wyników badań laboratoryjnych może wydawać się jednym z prostszych zadań w pracy tłumacza medycznego. Dokumenty te mają zwykle uporządkowaną strukturę: nazwa badania, wynik, jednostka miary i zakres referencyjny. W praktyce jednak ich prawidłowe tłumaczenie wymaga znacznie więcej niż znajomości angielskich i polskich nazw parametrów.

Morfologia krwi, badania biochemiczne, oznaczenia hormonalne, parametry krzepnięcia, markery nowotworowe czy badania immunologiczne posługują się specjalistyczną terminologią, która nie zawsze jest jednolita. Różnice mogą dotyczyć nazw badań, stosowanych skrótów, jednostek, metod oznaczania, a nawet sposobu przedstawiania wyników.

Najważniejszą kompetencją tłumacza dokumentacji laboratoryjnej jest umiejętność prawidłowego rozpoznania i przekazania informacji zawartych w wyniku, bez zmiany ich znaczenia klinicznego.

1. Zanim zaczniesz tłumaczyć, zrozum strukturę wyniku laboratoryjnego

Typowy raport laboratoryjny zawiera kilka elementów, z których każdy ma określoną funkcję.

Już na tym etapie pojawiają się kwestie, które wymagają uwagi.

Przykładowo specimen może oznaczać próbkę krwi, moczu, płynu mózgowo-rdzeniowego lub innego materiału biologicznego. Wybór polskiego odpowiednika zależy od kontekstu.

Podobnie reference interval i reference range są często stosowane w dokumentacji laboratoryjnej w zbliżonym znaczeniu, jednak w tekstach specjalistycznych warto zachować rozróżnienia terminologiczne przyjęte w danym dokumencie.

Istotne jest również rozpoznawanie oznaczeń wyników nieprawidłowych. Litera H może oznaczać high, czyli wynik powyżej zakresu referencyjnego, a litera L może oznaczać low, czyli wynik poniżej tego zakresu.

Nie należy jednak automatycznie zakładać, że wszystkie laboratoria stosują identyczny system oznaczeń. Zawsze warto sprawdzić legendę raportu.

2. Morfologia krwi – podstawowa terminologia angielsko-polska

Morfologia krwi należy do najczęściej wykonywanych badań laboratoryjnych. W dokumentacji anglojęzycznej można spotkać nazwy complete blood count (CBC) oraz full blood count (FBC).

Pierwsze określenie jest szczególnie charakterystyczne dla terminologii amerykańskiej, drugie natomiast powszechnie występuje w dokumentacji brytyjskiej.

Nie oznacza to jednak, że każde badanie opisane jako CBC lub FBC obejmuje identyczny zestaw parametrów. Zakres raportowanych oznaczeń może zależeć od laboratorium i rodzaju zleconego badania.

Najważniejsze parametry morfologii krwi

Warto zwrócić uwagę na różnicę między count, concentration i volume. Są to określenia odnoszące się do różnych wielkości i nie powinny być stosowane zamiennie.

Przykładowo:

• White blood cell count odnosi się do liczby leukocytów w określonej objętości krwi.
• Hemoglobin concentration oznacza stężenie hemoglobiny.
• Mean corpuscular volume odnosi się do średniej objętości erytrocytu.

W polskich wynikach laboratoryjnych często spotykamy skrócone nazwy parametrów, np. „leukocyty”, „erytrocyty” czy „płytki krwi”. Wybór między nazwą pełną a skróconą powinien uwzględniać charakter dokumentu oraz przyjętą konwencję terminologiczną.

Uważaj na leukocyty i ich rozmaz

W dokumentacji laboratoryjnej można spotkać określenia:

Differential white blood cell count – rozmaz leukocytarny / leukogram.

Wyniki mogą obejmować zarówno wartości procentowe, jak i liczby bezwzględne poszczególnych populacji leukocytów.

Przykładowo:

Neutrophils: 65% – neutrofile: 65%.

Absolute neutrophil count (ANC): 3.5 × 10⁹/L – bezwzględna liczba neutrofili: 3,5 × 10⁹/l.

To dwa różne sposoby przedstawiania danych. W tłumaczeniu nie wolno ich utożsamiać.

3. Biochemia krwi – dlaczego sama nazwa parametru nie wystarczy?

Badania biochemiczne obejmują oznaczenia związane między innymi z funkcjonowaniem wątroby, nerek, gospodarką węglowodanową, lipidową i elektrolitową.

W tej grupie badań szczególnie istotne jest rozróżnianie nazw substancji, oznaczeń enzymów oraz wskaźników obliczeniowych.

BUN i urea – pozornie podobne, ale nieidentyczne parametry

Jedną z pułapek jest utożsamianie terminów blood urea nitrogen i urea.

BUN oznacza zawartość azotu pochodzącego z mocznika, natomiast urea odnosi się do samego mocznika.

Są to wielkości powiązane, ale ich wartości liczbowe wyrażone w jednostkach masowych nie są identyczne.

Przykładowo:

Blood urea nitrogen: 14 mg/dL

Azot mocznikowy we krwi: 14 mg/dl.

Nie należy tłumaczyć tego jako „mocznik: 14 mg/dl”, ponieważ prowadziłoby to do zmiany oznaczanej wielkości.

To przykład sytuacji, w której nieprecyzyjny odpowiednik terminologiczny może prowadzić do błędnego przedstawienia wyniku.

4. Jednostki laboratoryjne – jeden z najważniejszych elementów tłumaczenia

Wyniki badań laboratoryjnych mogą być wyrażane w różnych jednostkach, w zależności od kraju, laboratorium i przyjętego systemu pomiarowego.

Przykładowo stężenie glukozy we krwi może być przedstawione w mg/dL lub mmol/L.

Nie oznacza to jednak, że tłumacz powinien samodzielnie przeliczać wszystkie wartości.

Podstawową zasadą jest zachowanie wartości i jednostek podanych w dokumencie źródłowym, chyba że zleceniodawca wyraźnie wymaga konwersji i uzgodniono sposób jej przeprowadzenia.

Warto również pamiętać, że współczynnik przeliczeniowy zależy od oznaczanej substancji. Nie istnieje jeden uniwersalny przelicznik między mg/dl a mmol/l dla wszystkich parametrów laboratoryjnych.

Jednostki, które warto znać

Szczególną ostrożność należy zachować przy jednostkach stosowanych w oznaczeniach hormonalnych, immunologicznych i enzymatycznych, ponieważ nie zawsze można je przeliczać na podstawie prostych zależności matematycznych.

5. Zakres referencyjny nie zawsze oznacza „normę”

W raportach laboratoryjnych często występują określenia reference interval i reference range.

W języku polskim ich odpowiednikami są „przedział referencyjny” i „zakres referencyjny”.

W praktyce spotyka się również określenie „wartości prawidłowe”, jednak nie zawsze jest ono równie precyzyjne.

Przedział referencyjny jest zwykle ustalany na podstawie wyników uzyskanych w odpowiednio dobranej populacji referencyjnej. W wielu badaniach obejmuje centralne 95% wyników tej populacji.

Nie oznacza to, że każda wartość znajdująca się poza przedziałem referencyjnym automatycznie świadczy o chorobie.

Podobnie wynik mieszczący się w tym przedziale nie zawsze wyklucza występowanie określonego schorzenia.

Dla tłumacza ważne jest również rozróżnienie między:

• reference interval – przedział referencyjny,
• decision limit – wartość graniczna stosowana przy podejmowaniu decyzji klinicznych,
• critical value – wartość krytyczna,
• cut-off value – wartość progowa / punkt odcięcia.

Pojęcia te mogą pełnić różne funkcje w diagnostyce laboratoryjnej i nie powinny być automatycznie traktowane jako synonimy.

6. Badania hormonalne – terminologia zależna od metody i kontekstu

Badania hormonalne są kolejną grupą dokumentów wymagających szczególnej uwagi.

W ich przypadku istotne mogą być nie tylko nazwy hormonów, ale także oznaczane frakcje, metody pomiarowe oraz jednostki.

Warto zwrócić uwagę na rozróżnienie między total i free.

Przykładowo:

Total testosterone – testosteron całkowity.

Free testosterone – testosteron wolny.

Pominięcie jednego z tych określeń prowadzi do zmiany nazwy oznaczanego parametru.

Podobnie należy rozróżniać oznaczenia przeciwciał od oznaczeń hormonów.

Anti-TPO antibodies to przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej, a nie samo oznaczenie hormonu tarczycy.

7. Parametry krzepnięcia – uważaj na skróty i nazwy badań

W dokumentacji dotyczącej układu krzepnięcia często występują skróty, których znaczenie należy rozpoznawać w kontekście.

Przykładowo:

Prolonged aPTT – wydłużony czas częściowej tromboplastyny po aktywacji.

Nie należy tłumaczyć tego jako „podwyższony aPTT”, jeśli kontekst wymaga odniesienia do czasu krzepnięcia.

W praktyce laboratoryjnej można spotkać różne sposoby przedstawiania wyników i ich interpretacji, dlatego tłumacz powinien zachować precyzję stosowaną w oryginale.

8. Markery nowotworowe – nie każdy podwyższony wynik oznacza nowotwór

Tłumaczenie wyników badań onkologicznych wymaga szczególnej precyzji, ponieważ terminologia laboratoryjna często pojawia się w dokumentacji diagnostycznej, opisach leczenia i raportach z badań klinicznych.

Do najczęściej spotykanych markerów należą:

Warto pamiętać, że podwyższone stężenie markera nowotworowego nie zawsze oznacza obecność nowotworu złośliwego. Niektóre markery mogą być podwyższone również w stanach niezłośliwych, a ich znaczenie diagnostyczne zależy od konkretnego badania i sytuacji klinicznej.

Przykład:

Elevated CA-125 levels were detected.

„Stwierdzono podwyższone stężenie CA-125”.

Nie należy zastępować tego stwierdzeniem „rozpoznano raka jajnika”, ponieważ byłaby to nieuprawniona interpretacja wyniku.

Marker nowotworowy a biomarker – czy to synonimy?

Niezupełnie.

Termin biomarker (biomarker) ma szersze znaczenie. Może odnosić się do mierzalnej cechy biologicznej wykorzystywanej do oceny procesów fizjologicznych, patologicznych lub odpowiedzi na leczenie.

Tumor marker (marker nowotworowy) jest terminem odnoszącym się do wskaźników wykorzystywanych w onkologii.

W dokumentacji badań klinicznych można również spotkać określenia:

• Predictive biomarker – biomarker predykcyjny.
• Prognostic biomarker – biomarker prognostyczny.
• Molecular biomarker – biomarker molekularny.

Rozróżnienie tych pojęć ma szczególne znaczenie przy tłumaczeniu dokumentacji dotyczącej terapii celowanych i badań klinicznych.

9. Najczęstsze pułapki terminologiczne w wynikach badań laboratoryjnych

Nie wszystkie błędy wynikają z nieznajomości specjalistycznego słownictwa. Często problemem jest niewłaściwa interpretacja prostych określeń.

Positive i negative

Wyniki jakościowe mogą być przedstawiane za pomocą określeń positive i negative.

Przykładowo:

HBsAg: positive – HBsAg: wynik dodatni.

Anti-HCV: negative – przeciwciała anty-HCV: wynik ujemny.

Nie należy jednak automatycznie utożsamiać wyniku dodatniego z rozpoznaniem choroby. Znaczenie wyniku zależy od rodzaju testu, jego charakterystyki diagnostycznej i kontekstu klinicznego.

Elevated, increased i high

W dokumentacji można spotkać:

Elevated glucose level – podwyższone stężenie glukozy.

Increased enzyme activity – zwiększona aktywność enzymu.

High platelet count – zwiększona liczba płytek krwi.

Wybór odpowiednika powinien uwzględniać wielkość, której dotyczy wynik.

Nie zawsze właściwe będzie mechaniczne tłumaczenie wszystkich trzech określeń jako „wysoki”.

Detected i not detected

W badaniach molekularnych i mikrobiologicznych często występują sformułowania:

Detected – wykryto.

Not detected – nie wykryto.

Below the limit of detection – poniżej granicy wykrywalności.

Szczególnie ważne jest ostatnie określenie.

Wynik poniżej granicy wykrywalności nie musi oznaczać całkowitego braku oznaczanej substancji. Oznacza, że w danych warunkach analitycznych nie została ona wykryta w sposób spełniający kryteria zastosowanej metody.

Dlatego sformułowania not detected, undetectable i absent nie powinny być bezrefleksyjnie traktowane jako synonimy.

10. Jak weryfikować terminologię laboratoryjną?

Przy tłumaczeniu wyników badań laboratoryjnych warto korzystać ze źródeł, które umożliwiają sprawdzenie nie tylko odpowiednika językowego, ale również znaczenia oznaczanego parametru.

Polecam między innymi:

MedlinePlus – Medical Tests

https://medlineplus.gov/lab-tests

Zawiera informacje dotyczące badań laboratoryjnych, ich zastosowania i interpretacji wyników.

Clinical and Laboratory Standards Institute (CLSI)

https://clsi.org

Publikuje standardy dotyczące diagnostyki laboratoryjnej, w tym ustalania i weryfikacji przedziałów referencyjnych.

National Cancer Institute – Dictionary of Cancer Terms

https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms

Przydatny szczególnie przy terminologii onkologicznej i biomarkerach.

PubMed

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Pozwala sprawdzać zastosowanie terminologii w publikacjach medycznych.

Warto również korzystać z dokumentacji producentów testów diagnostycznych, instrukcji stosowania wyrobów do diagnostyki in vitro oraz materiałów publikowanych przez towarzystwa naukowe.

11. Jak rozwijać kompetencje w tłumaczeniu dokumentacji laboratoryjnej?

Nauka tłumaczenia wyników badań laboratoryjnych nie powinna ograniczać się do zapamiętywania skrótów i ich odpowiedników.

Warto rozwijać wiedzę stopniowo: od morfologii i podstawowych badań biochemicznych, przez diagnostykę hormonalną i immunologiczną, aż po bardziej zaawansowane zagadnienia związane z onkologią i diagnostyką molekularną.

Równie istotna jest praca z autentycznymi przykładami dokumentacji, analiza różnic terminologicznych oraz umiejętność korzystania ze źródeł specjalistycznych.

Profesjonalne tłumaczenie wyników badań laboratoryjnych wymaga połączenia wiedzy językowej, terminologicznej i medycznej.

Nie chodzi o to, aby tłumacz samodzielnie interpretował wyniki badań. Chodzi o to, aby rozumiał informacje zawarte w dokumencie i potrafił przekazać je precyzyjnie, bez zniekształcania ich znaczenia.

Rozwijaj specjalizację medyczną z Linguini

Jeśli chcesz pogłębić wiedzę z zakresu terminologii medycznej i pracy z dokumentacją, sprawdź szkolenia dostępne na platformie Linguini.

Materiały zostały przygotowane przez tłumaczy praktyków i obejmują różne obszary tłumaczeń medycznych.

Szkolenia są obecnie dostępne w nowych, stałych, obniżonych cenach.

Sprawdź szkolenia dla tłumaczy medycznych

Podstawy tłumaczeń medycznych

Chcesz rozpocząć pracę z dokumentacją medyczną lub rozwinąć swoje kompetencje tłumaczeniowe? Poznaj praktyczne szkolenie dla tłumaczy języka angielskiego.

4 kursy online, 9 godzin nagrań i glosariusz ponad 1000 zwrotów. Nauczysz się tłumaczyć karty informacyjne leczenia szpitalnego, wyniki badań, epikryzy, zalecenia lekarskie oraz dawkowanie leków.

Sprawdź szkolenie →

Bibliografia i źródła do artykułu

1. Clinical and Laboratory Standards Institute. Defining, Establishing, and Verifying Reference Intervals in the Clinical Laboratory. CLSI EP28-A3c, 3rd ed., 2010, reaffirmed 2020. https://clsi.org/shop/standards/ep28/
2. National Library of Medicine. How to Understand Your Lab Results. MedlinePlus. https://medlineplus.gov/lab-tests/how-to-understand-your-lab-results/
3. National Library of Medicine. Medical Tests. MedlinePlus. https://medlineplus.gov/lab-tests/
4. National Cancer Institute. NCI Dictionary of Cancer Terms. https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms
5. National Cancer Institute. Tumor Markers. https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-fact-sheet